Σύμφωνα με το χριστιανικό εορτολόγιο, η Κυριακή των Βαΐων αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ημέρες της Ορθόδοξης παράδοσης, καθώς προηγείται της εορτής της Ανάσταση του Χριστού και σηματοδοτεί ουσιαστικά την έναρξη της Μεγάλη Εβδομάδα, γνωστής και ως Εβδομάδας των Παθών.
Η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη στην ανάμνηση της θριαμβευτικής εισόδου του Ιησούς Χριστός στα Ιεροσόλυμα. Σύμφωνα με τα Ιερά Ευαγγέλια, ο λαός Τον υποδέχθηκε με ενθουσιασμό, κρατώντας βάγια – κλαδιά φοινίκων – και στρώνοντας τα ρούχα του στον δρόμο, αναφωνώντας «Ὡσαννά, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου». Από αυτήν ακριβώς την εικόνα προέρχεται και η ονομασία της ημέρας.
Κατά τους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού, ο εορτασμός της ημέρας αυτής συνδεόταν άμεσα με την ανάσταση του Λάζαρος, η οποία αργότερα μεταφέρθηκε στο προηγούμενο Σάββατο, γνωστό ως Σάββατο του Λαζάρου. Σήμερα, τόσο στην Ανατολική όσο και στη Δυτική Εκκλησία, η Κυριακή των Βαΐων θεωρείται η επίσημη έναρξη των Αγίων Παθών.
Η λειτουργική ζωή της ημέρας είναι ιδιαίτερα πλούσια και κατανυκτική. Το πρωί τελείται η Θεία Λειτουργία του Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ενώ το βράδυ ψάλλεται ο Όρθρος της Μεγάλης Δευτέρας, γνωστός και ως Ακολουθία του Νυμφίου. Στο τέλος της λειτουργίας, διανέμονται στους πιστούς ευλογημένα βάγια, τα οποία αποτελούν σύμβολο ευλογίας και πνευματικής προετοιμασίας για τις ημέρες που ακολουθούν.
Παρά τον χαρμόσυνο χαρακτήρα της, η ημέρα διατηρεί και στοιχεία νηστείας, αν και επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριού, λαδιού και κρασιού, σε αντίθεση με την αυστηρότητα των ημερών που ακολουθούν.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα ιστορικά έθιμα που συνδέονται με τον εορτασμό. Στους Αγίους Τόπους ήδη από τον 4ο αιώνα, ο επίσκοπος ξεκινούσε πομπή από το Όρος των Ελαιών προς τα Ιεροσόλυμα, αναπαριστώντας την είσοδο του Χριστού, ενώ οι πιστοί κρατούσαν βάγια. Κατά τα βυζαντινά χρόνια, καθιερώθηκε ο λεγόμενος «περίπατος του Αυτοκράτορα», όπου η πομπή κατέληγε στην Αγία Σοφία, με τον αυτοκράτορα να συμμετέχει ενεργά στην τελετή.
Το έθιμο αυτό διατηρήθηκε και στη Ρωσία από τους Τσάρους, με ανάλογες πομπές από το Κρεμλίνο προς τους ναούς. Στην Ελλάδα, ωστόσο, το βασικό στοιχείο που παραμένει μέχρι σήμερα είναι η διανομή των ευλογημένων βαγιών στους πιστούς.
Κατά τον Μεσαίωνα στη Δυτική Εκκλησία, συναντάται και ένα ιδιαίτερο έθιμο, όπου περιφερόταν εντός των ναών ένας όνος που έφερε ομοίωμα του Χριστού, ως συμβολική αναπαράσταση της εισόδου Του στα Ιεροσόλυμα.
Η Κυριακή των Βαΐων αποτελεί, έτσι, μια ημέρα που συνδυάζει τη χαρά και τη δοξολογία με τη βαθύτερη πνευματική προετοιμασία για το Θείο Δράμα που κορυφώνεται με την Ανάσταση.
