17 Νοεμβρίου 1973: Η εξέγερση του Πολυτεχνείου και η αιματηρή καταστολή από τη χούντα

53 χρόνια από την κορύφωση της φοιτητικής και λαϊκής εξέγερσης – Το τανκ στην πύλη, οι νεκροί στους δρόμους της Αθήνας και η πορεία που καθιερώθηκε ως σύμβολο μνήμης και δημοκρατίας.

Πενήντα τρία χρόνια συμπληρώνονται σήμερα, 17 Νοεμβρίου 2026, από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, μία από τις σημαντικότερες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και του αγώνα κατά της στρατιωτικής δικτατορίας.

Τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, λίγο πριν από τις 03:00, ένα άρμα μάχης της χούντας γκρέμισε τη σιδερένια κεντρική πύλη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, στην οδό Πατησίων, τερματίζοντας βίαια την κατάληψη που είχε ξεκινήσει τρεις ημέρες νωρίτερα. Η εικόνα του τανκ να εισβάλλει στον χώρο του Πολυτεχνείου έμελλε να γίνει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα της εξέγερσης.

Ωστόσο, η αιματηρή καταστολή είχε αρχίσει αρκετές ώρες νωρίτερα και δεν περιορίστηκε στον χώρο του ιδρύματος. Οι περισσότεροι νεκροί καταγράφηκαν στους δρόμους της Αθήνας, όπου χιλιάδες πολίτες είχαν βγει για να συμπαρασταθούν στους φοιτητές.

Πώς ξεκίνησε η εξέγερση

Όλα άρχισαν στις 14 Νοεμβρίου 1973, όταν φοιτητές κατέλαβαν το Πολυτεχνείο, διεκδικώντας ελευθερία, δημοκρατία και την αποκατάσταση των πολιτικών δικαιωμάτων που είχαν καταργηθεί από το δικτατορικό καθεστώς.

Η κινητοποίηση γρήγορα ξεπέρασε τα όρια του πανεπιστημιακού χώρου. Μέσω του αυτοσχέδιου ραδιοφωνικού σταθμού, οι φοιτητές απηύθυναν εκκλήσεις προς τους πολίτες να συμπαρασταθούν στον αγώνα τους.

Στις 16 Νοεμβρίου, χιλιάδες εργαζόμενοι, μαθητές και πολίτες συγκεντρώθηκαν στο κέντρο της Αθήνας, μετατρέποντας τη φοιτητική κατάληψη σε μια ευρύτερη λαϊκή εξέγερση εναντίον της δικτατορίας.

Η αιματηρή επέμβαση του στρατού

Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου, η καταστολή κλιμακώθηκε. Σύμφωνα με το ιστορικό χρονολόγιο του αντιδικτατορικού αγώνα, στις 22:00 η Αστυνομία και η Χωροφυλακή έλαβαν επισήμως εντολή να χρησιμοποιήσουν πυρά, ενώ στις 23:15 αποφασίστηκε η επέμβαση του στρατού.

Λίγο πριν από τις 03:00, ενώ εκπρόσωποι των φοιτητών προσπαθούσαν ακόμη να εξασφαλίσουν την ασφαλή αποχώρηση όσων βρίσκονταν στο Πολυτεχνείο, το άρμα μάχης κινήθηκε προς την κεντρική πύλη και την κατεδάφισε. Από την εισβολή τραυματίστηκε σοβαρά, μεταξύ άλλων, η φοιτήτρια Πέπη Ρηγοπούλου.

Ακολούθησαν συλλήψεις, ξυλοδαρμοί και καταδιώξεις στους γύρω δρόμους, ενώ η βία των δυνάμεων καταστολής επεκτάθηκε σε διάφορα σημεία της πρωτεύουσας.

Στις 18 Νοεμβρίου, ο συνταγματάρχης Νικόλαος Ντερτιλής δολοφόνησε τον 20χρονο Μιχάλη Μυρογιάννη στην οδό Στουρνάρη. Η ιστορική έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, υπό τον Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, τεκμηρίωσε αρχικά 24 νεκρούς από τα γεγονότα της εξέγερσης και της καταστολής, ενώ η έρευνα για τα θύματα συνεχίστηκε.

Η πτώση της δικτατορίας και οι πρώτες πορείες μνήμης

Στις 25 Νοεμβρίου 1973, ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Γεώργιο Παπαδόπουλο και εγκαθίδρυσε ένα ακόμη σκληρότερο δικτατορικό καθεστώς. Η οριστική κατάρρευση της χούντας ήρθε τον Ιούλιο του 1974, μετά το πραξικόπημα στην Κύπρο και την τουρκική εισβολή.

Η πρώτη μεγάλη επίσημη πορεία μνήμης δεν πραγματοποιήθηκε στις 17 Νοεμβρίου 1974, καθώς εκείνη την ημέρα διεξήχθησαν οι πρώτες βουλευτικές εκλογές της Μεταπολίτευσης. Έτσι, η πορεία μεταφέρθηκε στις 24 Νοεμβρίου.

Έναν χρόνο αργότερα, το 1975, πραγματοποιήθηκε η πρώτη μεγάλη επετειακή πορεία ανήμερα της 17ης Νοεμβρίου. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε το ΑΠΕ-ΜΠΕ, η αμερικανική πρεσβεία υπολόγισε τη συμμετοχή περίπου 350.000 ανθρώπων, ενώ δημοσιεύματα της εποχής έκαναν λόγο ακόμη και για ένα εκατομμύριο διαδηλωτές.

Στην κεφαλή της πορείας βρέθηκε για πρώτη φορά η αιματοβαμμένη σημαία του Πολυτεχνείου, την οποία κρατούσαν στελέχη της ΕΦΕΕ. Η σημαία, που είχε περιέλθει μετά την εξέγερση στα χέρια του εκδότη της εφημερίδας «Η Βραδυνή», Τζώρτζη Αθανασιάδη, παραδόθηκε στη συνέχεια στη φοιτητική ένωση.

Μια επέτειος με διαρκή ιστορική σημασία

Η 17η Νοεμβρίου καθιερώθηκε ως ημέρα μνήμης για τους νεκρούς της εξέγερσης και ως σημείο αναφοράς για τον αγώνα υπέρ της δημοκρατίας και των ελευθεριών.

Περισσότερο από μισό αιώνα μετά, η εξέγερση του Πολυτεχνείου εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, με την ετήσια πορεία να διατηρεί ζωντανή τη μνήμη όσων αντιστάθηκαν στη δικτατορία και έχασαν τη ζωή τους κατά την αιματηρή καταστολή.

Tags: Πολυτεχνείο, 17 Νοεμβρίου, εξέγερση Πολυτεχνείου, 1973, χούντα, δικτατορία, Μεταπολίτευση, ιστορική μνήμη